На 9 ноември 2001 година во Музејот на современата уметност во Скопје беше промовирана „Скршениот шестар“ – еколошка бајка во девет чина од Тони Манџуковски – Манџук. Точно четврт век подоцна, на 9 ноември 2026 година, книгата повторно ќе излезе пред читателите, овојпат во дигитален формат во е-Библиотека Паноптикум.
Нејзиното враќање не е замислено како обично префрлање на старо печатено издание на екран. Околу „Скршениот шестар“ е сочувана цела мала архива – оригинални илустрации, програмата од промоцијата, новински осврти и снимка од перформансот што ја придружувал книгата. Денес тие материјали овозможуваат повторно да се состави сликата на еден необичен книжевен проект од почетокот на новиот милениум.

Оригиналната илустрација за „Скршениот шестар“ – човечката нога продолжува во механички зглоб и прекинат инструмент за мерење, слика што уште во визуелниот идентитет ја отвора темата за нарушениот однос меѓу човекот, системот и светот што се обидува да го измери.
Еколошка бајка што не останала само меѓу кориците
„Скршениот шестар“ во печатеното издание од 2001 година е определена како еколошка бајка во девет чина. Насловот уште тогаш сугерирал дека не станува збор за конвенционална еколошка приказна. Шестарот е инструмент на прецизноста, мерката и правилната форма; кога тој е скршен, нарушена е и сигурноста дека светот може едноставно да се измери, подреди и објасни.
Во тој простор Манџуковски ја сместува својата приказна – меѓу екологијата, апсурдот, технологијата, човечкото однесување и прашањето што останува кога правилата со кои сме навикнале да ја мериме стварноста веќе не функционираат. Токму таа мешавина ја забележувале и текстовите објавени по промоцијата.
Рецензенти на книгата биле Кирил Темков и Искра Гешоска. Сочуваните материјали покажуваат дека промоцијата не била замислена како класична книжевна вечер со говорници зад маса. Книгата била поврзана со перформансот „Светот на мултитривијалноста“, а во сценската реализација учествувале Дејан Лилиќ, Ирена Ристиќ, Давор Петровски и Јана Стоиќ. Во материјалите што ни ги достави авторот се наведува и вовед на Лила Филиповска, додека организацијата ја водел самиот Тони Манџуковски – Манџук.
Подоцнежните биографски белешки за авторот го потврдуваат токму овој пристап: и другите негови книги добивале сценски, музички или видеопродолженија. За „Скршениот шестар“, подоцнежен осврт за творештвото на Манџуковски го наведува перформансот „Светот на мултитривијалноста“ како дел од историјата на книгата.
Една вечер во Музејот на современата уметност
Датумот 9 ноември не е избран случајно за дигиталното враќање. Зачуваната покана од 2001 година го наведува почетокот во 19:45 часот и Музејот на современата уметност – Скопје како место на промоцијата. На програмата стојат книгата, перформансот и тогашната веб-страница поврзана со проектот – комбинација што денес изгледа вообичаено, но пред четврт век сè уште била далеку од стандарден модел за книжевна промоција.
Зачуваната покана од 2001 година денес е повеќе од промотивен материјал. Таа го документира обидот книгата да се претстави како настан во кој печатениот текст, сценската изведба, музиката и тогашниот интернет се делови од ист проект.
Таквата поставеност природно се вклопувала во просторот на МСУ. Наместо книгата да биде единствениот центар, таа станала почетна точка од која текстот излегува кон телото на актерот, движењето, сценографијата и звукот. Самото место дополнително ја нагласува таа намера – МСУ е создаден како институција на современата уметност и простор во кој различни уметнички медиуми се среќаваат.
Како печатот ја прочитал „Скршениот шестар“
Архивските исечоци што ги добивме со книгата се интересни затоа што не ја сведуваат реакцијата на една единствена оценка. Насловите сами покажуваат колку различни влезови имала книгата во тогашниот културен печат.

Во еден од сочуваните текстови книгата е претставена под насловот „Бајка со апсурден контекст“. Фокусот е врз необичната форма на делото и врз спојот меѓу реалното и апсурдното – пристап што ја оддалечува „Скршениот шестар“ од едноставна еколошка поука.

Друг новински осврт ја опишува како „Екологија со филозофски шмек“. Тоа е можеби и најкратката формула за двојноста на книгата: екологијата е видливата тема, а зад неа стојат прашањата за човекот, цивилизацијата и начинот на кој ја конструираме сопствената стварност.

Под насловот „Светот на мултитривијалноста“, тогашниот печат го бележи и сценскиот аспект на промоцијата. Фотографиите од изведбата покажуваат дека книжевниот настан бил замислен како перформанс, а не како дополнување направено откако книгата веќе била завршена.

И студентскиот печат ја забележал промоцијата и мултимедијалната поставеност на проектот. Од денешна дистанца, овие пожолтени страници се важни токму затоа што го чуваат првиот јавен живот на делото – времето кога „Скршениот шестар“ бил нова книга, а не архивски наслов што повторно го откриваме.
Сочувана е и снимката од перформансот
Од вечерта во 2001 година е сочувана и аматерска видеоснимка. Нејзината вредност денес не е во техничкиот квалитет, туку во документот: може да се види како книгата била поставена во простор, како литературниот материјал бил преточен во сценско дејство и каква била замислата на проектот во моментот кога првпат бил претставен.
Тоа видео денес воспоставува необичен мост меѓу две технолошки епохи. Во 2001 година книгата била печатен предмет придружен со перформанс и веб-проект. Во 2026 година и книгата и снимката можат повторно да се најдат во истиот дигитален простор.
Од печатена книга до е-Библиотека Паноптикум
Манџуковски веќе има дело што доби нов дигитален живот на Panoptikum.mk. Неговата книга „Аквадукт“ денес е достапна во е-Библиотека Паноптикум, а за нејзиното враќање по 21 година пишувавме и во текстот „Аквадукт“ на Тони Манџуковски – Манџук – 21 година подоцна.
Со „Скршениот шестар“ таа линија продолжува. Овојпат временската симетрија е целосна: 9 ноември 2001 – 9 ноември 2026.
На тој датум, точно 25 години по печатеното издание и промоцијата во МСУ, „Скршениот шестар“ ќе биде објавен во дигитален формат во е-Библиотека Паноптикум. Новата објава ќе овозможи текстот повторно да се чита, додека архивските фотографии, исечоците од печатот и снимката остануваат сведоштво за неговиот прв живот.

Тони Манџуковски – Манџук на фотографијата од оригиналното издание. Четврт век подоцна, книгата се враќа во друг медиум, пред публика што во 2001 година можеби сè уште не била нејзин можен читател.
До 9 ноември ќе откриеме уште делови од архивата на „Скршениот шестар“. Потоа шестарот повторно ќе се отвори – овојпат не меѓу две печатени корици, туку на екраните на новите читатели.
Автор на корица и плакат: Филип Мирчевски.
Тесктот е целосно преземен од www.panoptikum.mk.
Линк до оригиналната статија:
https://panoptikum.mk/skrsheniot-shestar-se-vrakja-po-25-godini-na-9-noemvri-vo-e-biblioteka-panoptikum/?fbclid=IwY2xjawVeY2JleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMWZjd1RGWjJxRTFISWc3aUNzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEfNVkCbPRDskhh73Uc7jFRO8lLaoG3A1GjlSkZ8vDNVjYP-DiCfxRDQytMAr0_aem_wokM0nlpuZQiyGmh0zdkdw








