Фразата „паметните луѓе секогаш носат глупави одлуки“ звучи како парадокс, но во суштина, таа поедноставува длабоки сознанија за човечката психологија и донесувањето одлуки, истражувани од нобеловецот Даниел Канеман. Неговата револуционерна работа, особено онаа претставена во бестселерот „Thinking, Fast and Slow“, ни открива дека дури и најинтелигентните умови не се имуни на когнитивни предрасуди и заблуди кои водат до ирационални избори. Ова не е критика на интелигенцијата, туку повик за самосвест и подобрување.
Канеман, заедно со Амос Тверски, ги дефинираат двата системи на размислување: Систем 1 (брзо, интуитивно) и Систем 2 (бавно, рационално). Систем 1 е одговорен за автоматски, инстинктивни реакции и носи брзи одлуки врз основа на искуство и емоции. Тој е ефикасен, но и подложен на грешки, особено кога се соочува со сложени ситуации или нецелосни информации. Систем 2 е аналитичен, логичен и бара напор, но често е „мрзлив“ и му дозволува на Систем 1 да доминира, дури и кога е потребна критичка анализа. Ова е суштината зошто „паметните луѓе“ понекогаш прават „глупави одлуки“ – нивните брзи, интуитивни системи ги надвладуваат логичките.
Една од најзначајните когнитивни предрасуди е пристрасноста за потврда (confirmation bias). Луѓето, без разлика на нивното интелектуално ниво, имаат тенденција да бараат, интерпретираат и фаворизираат информации што ги потврдуваат нивните постоечки верувања, игнорирајќи ги доказите што им противречат. Ова може да доведе до лоши деловни одлуки, неефикасни стратегии и лични заблуди. На пример, инвеститор кој верува во одредена акција може да ги игнорира сите негативни сигнали, водејќи се од почетната интуиција, наместо од ригорозна анализа. [Извор: Kahneman, Daniel. Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux, 2011.]
Друг пример е ефектот на врамување (framing effect), каде начинот на кој информациите се презентирани влијае на одлуките, иако објективните факти се исти. Луѓето преферираат опции формулирани како добивки отколку како загуби, дури и ако математички се идентични. Овој феномен е чест во маркетингот и политиката, каде паметните поединци лесно можат да бидат манипулирани од суптилноста на презентацијата. [Извор: Tversky, Amos, and Daniel Kahneman. “The Framing of Decisions and the Psychology of Choice.” Science, vol. 211, no. 4481, 1981, pp. 453-458.]
Разбирањето на овие когнитивни замки не е пораз, туку почетна точка за самоподобрување. Мотивацијата лежи во сознанието дека можеме да ги надминеме овие интуитивни стапици. Првиот чекор е свест. Со препознавање на ситуациите кога нашиот Систем 1 веројатно ќе нè измами, можеме свесно да го активираме Систем 2. Ова значи да застанеме, да размислиме критички, да бараме повеќе перспективи и да ги предизвикаме сопствените претпоставки.
Применете структурирани методи за донесување одлуки, како што се анализа на за и против, разгледување на најлоши сценарија или барање мислење од „ѓаволски адвокат“. Во деловниот свет, компаниите можат да имплементираат „дебијасинг“ (debiasing) техники, како што е користењето на контролни листи пред донесување клучни одлуки или охрабрување на отворена дебата. [Извор: Bazerman, Max H., and Don A. Moore. Judgment in Managerial Decision Making. 8th ed., Wiley, 2013.]
На крајот, пораката не е дека интелигенцијата е бескорисна, туку дека таа не е доволна. Вистинската мудрост лежи во понизноста да ги признаеме нашите ограничувања и активно да работиме на подобрување на нашите процеси на размислување. Токму во оваа свесност лежи моќта да носиме попромислени, пообјективни и навистина „паметни“ одлуки, надминувајќи ги интуитивните заблуди и стремејќи се кон поголема рационалност во сите аспекти на животот.
